सञ्जय सुमन

आजको प्रविधिक युगमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले जीवनका धेरै क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याइरहेको छ। तर सबै क्षेत्र प्रविधिद्वारा प्रतिस्थापन हुन उपयुक्त हुँदैनन्। तीमध्ये सबैभन्दा संवेदनशील क्षेत्र हो—गीत–संगीत। कलाको आत्मा मानवीय अनुभूति, साधना, र सांस्कृतिक चेतनामा बसेको हुन्छ। यिनै कारणले धेरैको दाबी छ कि गीत–संगीतमा एआईको प्रयोग गलत हो र यसले संगीत साधक तथा संगीतकर्मीको अवमूल्यन गर्छ। 

संगीत केवल धुन र तालको संयोजन मात्र होइन; त्यो हृदयको संवेदना, पीडा, आनन्द तथा व्यक्तिगत यात्राबाट जन्मिएको कला हो। एआईले लाखौँ डाटाबाट नयाँ धुन ‘जेनरेट’ गर्न सक्छ, तर अनुभूतिद्वारा जन्मिएको संगीत सिर्जना गर्न सक्दैन।

मानवीय आत्मा नभएको कलालाई वास्तवमै “संगीत” भन्न मिल्छ ? यही प्रश्नले एआई संगीतको वैधतामा शंका उत्पन्न गर्छ। एक संगीतकारले स्वर, ताल, लय, र प्रस्तुतीकरणमा पुग्न वर्षौँसम्म निरन्तर साधना गर्छन्। पछिको पुस्तालाई प्रेरणा दिने यही संघर्ष हो। तर एआईले एक क्लिकमा गीत सिर्जना गर्न सक्छ। यसले कलाकारको सीप, समय, मेहनत र समर्पणको मूल्य घटाइदिन्छ, किनकि बजार उत्पादनमुखी बन्दै जाँदा “द्रुत उत्पादन” लाई प्राथमिकता दिन थाल्छ।

एआईले सिक्ने आधार फेरि मानवकै सिर्जना हो। एआईद्वारा बनेका धेरै गीत–धुनमा प्लेजरिज्मको जोखिम उच्च हुन्छ। मौलिकता कमजोर हुँदै जाँदा सर्जकको पहिचान ओझेल पर्न सक्छ। संगीत कला हो, तर एआईले संगीतलाई डाटा प्रवाह बनाइदिन्छ। न मौलिकता, न सांस्कृतिक आत्मा—कला केवल मिश्रणको परिणाम बन्न पुग्छ । 

संगीतकार, गीतकार, एरेंजर, कम्पोजर, स्टुडियो टेक्निसियन, सेसन प्लेयर—यी सबै पेशा मानवीय सर्जनात्मकतामा आधारित छन्। एआईले यिनका धेरै भूमिकालाई सस्तो, छिटो र ‘परफेक्ट’ भनेर प्रतिस्थापन गर्न थालेपछि हजारौँ कलाकारको रोजगारी प्रभावित हुन्छ।

संगीतको बजारमा आर्थिक असमानता बढ्दै जान्छ—प्रविधि कब्जा गर्ने थोरै कम्पनी वा व्यक्ति फाइदा लिन्छन्, तर कलाकारहरू पछाडि धकेलिन्छन्।
हाम्रो संस्कृति, लोककला, र परम्परा मौखिक र प्रयोगात्मक अभ्यास मार्फत बाँचेको छ। यदि एआईले भजन, लोकगीत, तीज, सोरठी, चौथी, अरनिको शैली, गण्डकी लोकधुन जस्ता परम्परागत स्वरूपलाई ढाँचाबद्ध मात्र बनाइदियो भने मनको भावना हटेर संस्कृति डिजिटल आर्काइभको वस्तु बन्ने जोखिम हुन्छ।

मानिसले बनाई राखेको संगीतलाई मेसिनले पुनःपरिभाषित गर्न थाल्नु सांस्कृतिक क्षति हो । एआईले सिर्जना गर्ने गीतको उत्तरदायित्व कसको ? यदि धुन चोरी भयो भने ? यदि गीतले गलत सन्देश दियो भने ? कलाकारसँग नैतिक दायित्व हुन्छ; एआईसँग हुँदैन। यसले संगीतलाई जिम्मेवारीविहीन उत्पादन बनाइदिन सक्छ।